Gradac kod Hadžića – historijsko područje na domak Sarajeva

Historijsko područje Gradac kod Hadžića  predstavlja mjesto sa snažnim kontinuitetom življenja koji traje od  prahistorije do kasnog srednjeg vijeka. Dokaz tome su prahistorijska gradina, nalazi iz antičkog perioda, te srednjovjekovni ostaci grada, crkve i stećaka.

Novija istraživanja su ustanovila da je na sjevernoj i sjeveroistočnoj strani od grada bilo smješteno  lirsko naselje opasano velikim i jakim nasipom. Od kasnog bronzanog doba do rimskih osvajanja, na  području gornjih tokova Bosne i Vrbasa evidentirana je jedinstvena – srednjobosanska kulturna grupa. Njeni nosioci bilo je ilirski narod Desitijati. U rimskom periodu došlo je do razvoja naselja, na bazi rudarstva i ljekovitih voda.

Sama današnja utvrda Gradac podignuta najranije u XIII vijeku i nalazi se na duguljastom grebenu odvojenog procjepom od matičnog brda. Sastojala se od kule sa oborom i predvorjem i stražarnice van grada, a procjep uz greben pregrađen je zidom koji ga je vjerojatno vezao s utvrdom na matičnom brdu.

U vrijeme formiranja feudalnih zajednica, vlast nad ovim područjem pripadala je bosanskom banu, odnosno kralju. Arheološkim istraživanjima u periodu 1981–1985 godine otkriveno je da je postojala prahistorijska gradina, koja je kasnijom aktivnošću na  lokalitetu potpuno razorena.  Preuzetim iskopavanjima došlo se do saznanja o srednjovjekovnoj crkvi. Ova crkva se odlikuje krajnjom jednostavnošću, što daje elemente za pretpostavku da je sagrađena relativno rano, u XI ili XII vijeku, kada se na tlu Bosne javljaju uticaji romaničke umjetnosti.Historijski podaci iz 1355. i 1378. godine odnose se na trg i carinarnicu u Gradcu za vrijeme bana i kralja Tvrtka I Kotromanića (oko 1338. – oko 10. marta 1391.). Od druge polovine XIV vijeka do dolaska Osmanlija, na Gradcu je bilo kasnosrednjovjekovno utvrđenje i nekropola sa stećcima.

Osmanlije su već 1435. godine zauzeli Vrhbosnu i iz tog uporišta vršili dalje prodore na teritoriju kraljeve zemlje. O pojačanoj važnosti utvrđenja na Gradcu u ovom periodu svjedoči i dogradnja strelnica, jer je ono bilo ujedno i posljednja utvrđena tačka na komunikaciji prema Sarajevskom polju. U osmanlijskom defteru iz 1469. godine utvrđenje se ne spominje. Grad je vjerovatno sistematski porušen pri zauzimanju teritorije kraljeve zemlje 1463. godine. Svojim prirodnim karakteristikama lokalitet Gradac je dugi niz vijekova pružao uslove za naseljavanje. Nazivi pojedinih dijelova lokaliteta, kao što što su: Gradina, Gradac, Varda, Zahođe, Orah, Grčko greblje i Kraljevi vrtovi to dokazuju.